نقدي بر ابو حنيفه ومذهب حنفي

چکیده:

امروزه خیلی‏ها از ابوحنیفه به عنوان فقیهی یاد می‏کنند که به احادیث نبوی بی توجه بوده و بیشتر به قیاس متوسل شده است، در حالی که وی نه تنها چون سایر فقهای اسلامی حدیث را به عنوان دومین مصدر استنباط پذیرفته بلکه به طور محدود گاه به روایت حدیث نیز پرداخته است. علاوه بر کتاب‏های حدیثی اهل سنت، در بسیاری از کتاب‏های حدیثی شیعی نیز روایاتی از وی نقل شده است. در این مقاله نقش ابوحنیفه در روایت حدیث بررسی شده و برخی از روایات او که در کتاب‏های حدیثی شیعه و سنی ذکر شده، بیان گردیده است.

بررسی نقش ابوحنیفه در روایت احادیث

روایت حدیث از جمله افتخاراتی بود که بسیاری تلاش می‏کردند به آن دست یابند. ابوحنیفه نیز از زمره کسانی بود که بسیار علاقه مند بود تا به احادیث نبی اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله آگاهی پیدا کند، اما نقل شده که او با وجود علاقه‏ای که به حدیث و روایت آن داشته، از این‏که تمام وقت خود را صرف این کار نماید خودداری کرده است. (ابلاغ، بی‏تا، ص 44) با وجود این، امروزه احادیث فراوانی در دست‏رس ما قرار دارد که ابوحنیفه در سلسله روایت آنها وجود دارد. در مورد این‏که با توجه به تابعی بودن ابوحنیفه آیا وی موفق شده است به طور مستقیم از اصحاب پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله روایت حدیث نماید اختلاف است.

گروهی معتقدند هر چند امام ابوحنیفه موفق شده در طول زندگی خود اصحابی چند از رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله را ملاقات کند اما ثابت نشده که به نقل حدیث از آنان به طور مستقیم پرداخته باشد. (ابن عابدین، 1988، ج 1، ص 149 و ابو زهره، بی‏تا، ص60). علامه ابن عابدین در این مورد می‏گوید: «این‏که برخی گفته‏اند که ابوحنیفه از هفت صحابی‏حدیث استماع کرده و به روایت آن پرداخته صحت ندارد؛ زیرا اولاً اگر چنین احادیثی نزد امام اعظم بود حتما ابویوسف و امام محمد و ابن مبارک و عبدالرزاق و غیره برای افتخار ورزیدن و رقابت هم که شده آن را نقل می‏کردند. مگر نه این‏که این‏گونه احادیث برای ناقلان آنها افتخار آمیز است». (ابن‏عابدین، پیشین).

در مقابل، عده‏ای گفته‏اند: نه تنها امام ابوحنیفه با هفت یا هشت تن از اصحاب رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله ملاقات کرده بلکه از هر یک از آنان حدیث نیز روایت کرده است. (ابن مظفر، بی‏تا، ص92 و ابن عابدین، پیشین، ص 150 وابلاغ، ص 53ـ 52). این گروه برای اثبات ادعای خویش مصادیقی را بیان کرده‏اند که طی آن ابوحنیفه به طور مستقیم از اصحاب پیامبر روایت کرده است. از آن جمله می‏توان به موارد ذیل اشاره کرد:

«عن ابی حنیفة عن انس بن مالک عن النبی صلی‏الله‏علیه‏و‏آله قال: طلب العلم فریضة علی کل مسلم و مسلمة».

«عن ابی حنیفة عن جابر، جاء رجل من الانصار الی النبی صلی‏الله‏علیه‏و‏آله فقال یا رسول الله ما رزقت و لداً قط و لا ولد لی فقال و این انت عن کثرة الاستغفار و الصدقة یرزق الله بها الولد قال فکان الرجل یکثر الصدقة و یکثر الاستغفارا».

«عن ابی حنیفة عن عبدالله بن جزء زبیدی عن النبی صلی‏الله‏علیه‏و‏آله قال: من تفقّه فی الدین کفاه الله همه ورزقه من حیث لا یحتسب».

«... عن ابی حنیفة عن عبدالله بن ابی اوفی عن النبی صلی‏الله‏علیه‏و‏آله قال: من بنی مسجداً ولو کمفحص قطاة بنی الله له بیتاً فی‏الجنّة».

«... عن ابی حنیفة عن عبدالله بن انیس عن النبی صلی‏الله‏علیه‏و‏آله قال: حبک الشی یعمی و یصم».

«... عن ابی حنیفة عن وائلة بن الاسقع عن النبی صلی‏الله‏علیه‏و‏آله قال : دع ما یریبک إلی ما لا یریبک» (ابلاغ، پیشین؛ هم‏چنین ر.ک: ابن مظفر، پیشین و سیوطی، 1990، ص 28ـ 25).

به‏رغم این‏که اسناد احادیث فوق بیان‏گر آن است که ابو حنیفه به طور مستقیم ازاصحاب پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله به روایت حدیث پرداخته است اما بعید نیست که او این احادیث را از صحابی نشنیده باشد ولی آن را به خاطر اعتمادی که به رابط میان خود و صحابی داشته به طور مستقیم نقل کرده باشد. در میان اقسام مختلف حدیث، احادیث مرسل شباهت زیادی با این‏گونه روایت در صورت اثبات خواهد داشت.

ادامه این مطلب را در سایت http://www.noormags.com بخوانید